Tarihi

Yapısı ve Ölçüleri

İcra Tekniği

                    Klasik kemençe üç telli ve yay ile çalınan bir enstrumandır. Türk müziğinin bu en küçük sazı, boyundan umulmayacak kadar etkileyici ve gür bir sese sahiptir. En kalabalık müzik topluluklarında bile tatlı, içi okşayan yumuşak sesini rahatça işitmek mümkündür.
                    Klasik kemençeyi karadeniz kemençesi ile karıştırmamak gerekir. Zira hem yapısı, hemde icra şekli ile birbirlerinden çok farklıdırlar. Klasik kemençe, karadeniz kemençesi gibi ince ve uzun bir yapıya değil, daha tombul ve armudi bir yapıya sahiptir.
 
 

                  Klasik kemençeyi yapısal olarak diğer sazlardan ayıran en önemli özelliklerinden biri sadece tek eşiğin kullanılıyor olmasıdır. Klasik kemençede sadece alt eşik mevcuttur. Teller burgulara bağlandıkları noktadan itibaren hiçbir yere temas etmeksizin doğruca bu alt eşiğe oturur. Ve bu eşikle yön değiştirerek kuyruk kısmına bağlanır. Bu tellerden neva ve yegâh eşit uzunluğa sahiptir. Fakat rast teli bu iki tele nazaran 4 cm kadar daha uzundur. Teller arasındaki bu fark, rast teli üzerinde kullanılan pozisyonların bir perde yukarıda kalmasına neden olur. Eğer ki klasik kemençede teller burgulara bağlandıktan sonra bir üst eşiğe temas ediyor olsaydı tel boyları eşitlenmiş olacak ve tüm tellerdeki pozisyonlar aynı seviyeye getirilmiş olacaktı. Bu konuyu daha sonra ‘Sol el tekniği’ başlığı altında tekrar ele alacağız.
                   Şimdi, bir ağaç takozun; sadece içini oymak, tekne, boyun ve kafasına gereken şekli vermek, kapak, burgu ve tel takmak suretiyle bu kadar zarif bir sanat şaheseri halini alan ve klasik kemençe denilen bu sazın her bölümünü tek tek ele alarak inceleyelim. 

 

Tekne ve sap;

                Kemençenin teknesi, sapı ve burguluk kısmı tek parça halinde kesilmiştir. Eskiden yapılmış olan kemençelerde tekne için abanoz, pelesenk, kan ağacı, karadut, hint gölü ve ardıç türünde ağaçların kullanıldığını görmekteyiz. Günümüzde ise ceviz, maun, kelebek hatta sapella türünden ağaçlardan tekne yapılmaktadır.
               Özellikle abanoz, pelesenk ve kan

Teknesi Ahmet Arif,süslemeleri Vedat Gençtürk tarafından yapılmış klasik kemençe

ağacı oldukça sert ve ağır ağaçlardır. Teknesi bu ağaçlardan kesilmiş kemençeler ağırca olur. Buna bağlı olarak ağırca olan bir kemençenin diz üzerinde daha rahat duracağı düşünülebilir. Fakat şahsi kanım, doğru bir teknikle tutulan kemençe, ağır yada hafif olduğu farketmeksizin gayet düzgün ve rahat bir şekilde diz üstünde durdurulabilir.
               Ardıç ve karadut ağacından kesilen tekneler diğer cinslere nazaran daha hafifçedir. Fakat rezonans açısından daha verimli ağaçlardır. Zira tekne ses üzerinde yüzde kırk kadar yüksek bir etkiye sahiptir.
 

Göğüs:

               Kemençe için en makbul göğüs servi ağacından yapılmış olanıdır. Gögüsün uzunluğu 27 cm, en geniş yeri 15 cm.dir. Servi, mezarlık servisi ve saray servisi olmak üzere iki cinstir. Göğüs için uygun olanı saray servisidir. Çünkü mezarlık servisine nazaran oldukça yumuşak ve yağsızdır. Lutiye tarafından işlenmesi kolay, kemençeden çıkardığı ses son derece güzeldir.

               Elbette lutiyelerimiz başka ağaçlardanda göğüs yapmayı denemişlerdir. Kemençeden yüksek ses elde etmek için çam, ladin ve köknar kullanmışlar, fakat anladığımız tonda bir kemençe sesini yakalayamamışlardır.
 

Klavye;

               Sap kısmının ön yüzünde, göğüse kadar olan kısma klavye denir. Tırnaklar tellere dokunurken parmak uçları bu bölüme bastırılır. Klavye için sapın üstüne abanoz, gül yada pelesenk gibi ağaçlardan kaplama yapılır. Veya kaplama yapılmadan direk sapın üstüne gereken şekil verilerekte klavye olarak kullanılabilir.

Burgular:

                Kemençe üç adet burguya sahiptir. Sert ve dayanıklı ağaçlardan yapılan burgularda özellikle abanoz, pelesenk, maun, tik, şimşir türleri kullanılmıştır. Baron yapısı kemençelerde fildişi kullanıldığıda görülmüştür. Burguların uzunluğu 14 cm.dir. Diğer enstrumanlara nazaran Klasik Kemençe burguları daha uzun ve geniş yapıya sahiptir. Bunun sebebi kısa ve kalın olan tellerin momentini dengelemenin yanı sıra, enstrumanın vucuttan uzaklığını yeteri derecede tutmak ve sabitliğini korumaktır. Rast telinin bağlandığı orta burgu, diğer burgulara göre 1cm kadar daha kısa tutulursa kemençe göğüse daha rahat yerleştirilir. Burgunun kemençenin ön yüzünde kalan 2 cm lik kısmında bir delik bulunur. Bu delik, telin burguya bağlanmasını sağlar.
 

Eşik ve can direği;

                    Kemençe eşiğinin özel bir yapısı vardır. Genellikle kelebek ağacından yapılır fakat ardıç eşiklerde kullanılmıştır. Eşik iki göğüs deliğinin üst sınırına 1-1.5 cm mesafede, çıkıntılı bölümü sağ tarafa gelecek şekilde yerlerştirilir. Eşik yerleştirildikten sonra uygun sesi yakalayabilmek için çok ufak hareketlerle oynatılabilir. Eşik ayağının göğüse ve can direğine iyice oturmasına dikkat edilmelidir.

                   Can direği için kelebek,ardıç ve çam ağaçları kullanılır.5-6 mm çapında silindir biçimindedir. Direğin alt kısmı tekneye üst kısmı ise eşiğe iyi oturmalıdır. Bunu sağlamak için eşik ve teknenin eğim açılarına göre can direğini biçimlendirmek gerekir. Kemençe için eşik ve can direğinin uyumu çok önemlidir. Çıkan sesin tınısı bu uyuma bağlıdır.
 

Telleri;

              Klasik Kemençe'de geleneksel olarak kiriş (bağırsak) teller kullanılır. Bu cins teller tok, hafif hışırtılı gerçek kemençe tonunu sağlayan tellerdir. Rast ve neva telleri çıplak kiriş, yegah teli ise keman için üretilen, içi kiriş dışı gümüş sırma sarılı sol telidir. Yegâh ve neva teli 32 cm, rast teli ise 36 cm uzunluğundadır.


Son yıl
larda kiriş tellerin yerini krome ve amerikan yapımı plastik teller almıştır. Bu teller, çalınış açısından kiriş tellere nazaran daha rahattır. Fakat kemençenin kendine özgü tonunu veremez.Özellikle krome teller iyice metalik ve kulak tırmalayıcı yüksek sesler çıkarmaktadır.

              Kemençenin tellerini bağlamak dikkat gerektiren bir meseledir. Teller uygun uzunlukta kesilir. Öncelikle kuyruk kısmına düğüm atılarak bağlanır. Atılan düğümün açılmaması için telin ucu açık ateşe tutularak hafifçe yakılır. Sonra tellerin diğer ucu burgulardaki deliklerden geçirilir ve bu uçlarıda hafif eteşle yakılır. Yegah teli metal kaplama olduğu için uçlarını yakmaya lüzum yoktur. Tellerin iki ucu iyice sağlam bağlandıktan sonra hafifçe gerdirilmeye başlanır. Teller gerilirken eşik üzerindeki oluklara yerleşmelerine dikkat edilmeli, iyice gerilmeden önce tellerle eşik arasındaki küçük kauçuk lastikler yerleştirilmelidir. Bu lastikler tellerden çıkan sesin sertliğini azaltıp daha yumuşak bir ton elde etmek için kullanılır. Kemençe tellere tırnakla dokunularak icra edildiği için, tellerin yüksekliği çalan kişinin tırnaklarına göre ayarlanmalıdır.

             Uzun süre kullanılan tellerde yayın sürtündüğü bölgede reçine birikebilir. Biriken reçineyi temizlemek için alkolle nemlendirilmiş pamuk kullanılır. Alkol reçinenin çözücüsü olduğu için telin rahatça temizlenmesini sağlar.
 
Yay;

                Kemençe yayı keman yayından farklıdır. Boyu 57-62 cm arasındadır. Gül,abanoz, kan ağacı,yılan ağacı, pelesenk ve en ideali keman yayında kullanılan femnanbuk cinsi ağır ağaçlardan yapılır. Bunda amaç yaya fazla baskı yapmadan güçlü ses elde etmektir.Yayın uç kısmına burun, tutulan kısmına topuk denilir. Burun kısmına fildişi yada boynuzdan yapılan çatal şeklinde bir parça eklenir. Bu parça yay ucundaki kıl demetinin kaymasını ve dağılmasını engeller.

               Yaya at kuyruğundan elde edilen kıllar takılır. Kıllar dekoratif olması için beyazlaştırılır. Yayın tutulan kısmında bir deri parçası bulunur. Bu deri parçası yayın rahat kavranmasını ve kılların zarar görmemesini sağlamaktadır.

              Tellerden rahat ses çıkarmasını sağlamak ve sürtünmeyi arttırmak için, yayın kıllarına çam ağacının özünden yapılan reçine sürülür. Reçineyi yumuşak hareketlerle kıllara yedirerek sürmek gerekir. Elbette yayı haddinden fazla reçilenemek yanlıştır. Bu, yayın gıcırtılı ve sert bir ses vermesine neden olur. Kemençe çalındıkça yay üzerindeki reçine, tozlar halinde kemençenin göğsüne dökülür. Biriken reçine kuru bir bezle silinerek temizlenebilir.